web analytics
Беларуская ўлада замяніла сабе «законную» мэту на «пастаўленую» » За правы чалавека

Беларуская ўлада замяніла сабе «законную» мэту на «пастаўленую»

Падрабязны юрыдычны камэнтар да паправак у законы, што тычацца дзейнасьці палітычных партыяў, грамадзкіх аб’яднаньняў і КДБ, а таксама ўстанаўленьня новых падставаў крымінальнай адказнасьці для апанэнтаў дзеючай улады.

Нагадаем, што паводле паведамленьняў незалежных інфармацыйных рэсурсаў парлямэнтам Беларусі, адразу ў двух чытаньнях, у тэрміновым парадку прынятыя папраўкі ў розныя законы, якія рэгулююць дзейнасьць палітычных партыяў і грамадзкіх аб’яднаньняў, а таксама супрацоўнікаў КДБ. Паспрабуем разабрацца, наколькі абгрунтаваная заклапочанасьць дэмакратычнай грамадсказці новымі папраўкамі. Паспрабуем таксама даступнай мовай растлумачыць, што азначае тая ці іншая норма, і да якіх наступстваў яна можа прывесьці.

Безумоўна, асаблівую цікавасьць выклікае норма, што дапаўняе артыкул 7 Закону Рэспублікі Беларусь «Аб грамадзкіх аб’яднаньнях». Згаданы артыкул ўсталёўваў пэўныя абмежаваньні пры стварэньні і дзейнасьці ў Беларусі грамадзкіх аб’яднаньняў і саюзаў. Дагэтуль там было ўсё досыць проста, адназначна, хаця і не бясспрэчна. Забаранялася дзейнасьць «незарэгістраваных грамадзкіх аб’яднаньняў і саюзаў, а таксама стварэньне і дзейнасьць грамадзкіх аб’яднаньняў, саюзаў, якiя маюць на мэце ажыцьцяўленьне прапаганды вайны або экстрэмісцкай дзейнасьці».

Згодна з дадатковым абзацам, што ўносіцца ў артыкул 7 закону, гэтыя абмежаваньні істотна пашырацца. Дадаткова будзе забараняцца дзейнасьць «грамадзкіх аб’яднаньняў, саюзаў, накіраваная на спрыяньне прадастаўленьню замежнымі дзяржавамі грамадзянам Рэспублікі Беларусь ільгот і пераваг у сувязі з палітычнымі, рэлігійнымі поглядамі або нацыянальнай прыналежнасьцю ў парушэньне заканадаўства». Думаецца, што якія-небудзь камэнтары тут лішнія, бо зразумела, што гэта камень у агарод такіх эўрапейскіх праектаў, як «карта паляка» і «Праграма Каліноўскага». Цяпер ніводная грамадзкая арганізацыя на тэрыторыі Беларусі афіцыйна ня можа займацца дапамогай студэнтам, выключаным зь беларускіх ВНУ па палітычных матывах.

Цікавыя па сваім зьмесце і папраўкі ў артыкул 21 названага вышэй закону. Раней згаданы артыкул быў абсалютна бяскрыўдным і нават у нейкай ступені фармальным, бо не зьмяшчаў ніякіх абмежаваньняў, а ўсяго толькі вызначаў, з чаго можа складацца маёмасьць грамадзкага аб’яднаньня, саюзу. З уступленьнем у сілу паправак, артыкул дапаўняецца абмежавальнай нормай, згодна зь якой «рэспубліканскім і мясцовым грамадзкім аб’яднаньням, іх саюзам забараняецца захоўваць грашовыя сродкі, каштоўныя металы і іншыя каштоўнасьці ў банках і нябанкаўскіх крэдытна-фінансавых арганізацыях, якія знаходзяцца на тэрыторыі замежных дзяржаў». Гэтая норма фактычна даслоўна дублюе абмежаваньні, якія ўжо даўно ўстаноўленыя для палітычных партыяў. Гэта значыць, юрыдычна дзяржава цяпер разглядае грамадзкія аб’яднаньні, як форму палітычнай арганізацыі грамадзян. Фактычна ж яно ўжо даўно гэта робіць.

Аднак, нягледзячы на ??ўяўную сур’ёзнасьць усталёўваных абмежаваньняў па адкрыцьці рахункаў у замежных банках, рэальна яны амаль нічога не зьмяняюць у дзейнасьці беларускіх грамадзкіх арганізацыяў. Бо і раней для адкрыцьця рахунку за межамі Рэспублікі Беларусь патрабаваўся дазвол Нацыянальнага банку. Для атрыманьня згаданага дазволу ў абавязковым парадку павінны пазначацца мэта адкрыцьця рахунку, плянуемы рэжым рахунку, а таксама месцазнаходжаньне і найменьне банку-нерэзыдэнта, падпісаны кіраўніком і галоўным бухгальтарам каштарыс-разьлік і абгрунтаваньне руху сродкаў па рахунку (меркаваныя паступленьні і сьпісаньні сродкаў па артыкулах за пэрыяд , на які патрабуецца дазвол). Дазвол выдаваўся на адзін год (потым яго трэба працягваць - А.С.), і асоба, якая атрымала дазвол на адкрыцьцё рахунку за межамі Беларусі, абавязаная рэгулярна ва ўстаноўленыя тэрміны даваць справаздачу перад Нацбанкам аб руху грашовых сродкаў па рахунку ў замежным банку. Зразумела, што тым грамадзкім арганізацыям, супраць дзейнасьці якіх і накіравана ўсталёўванае новае абмежаваньне ў Законе «Аб грамадзкіх аб’яднаньнях», і так практычна немагчыма было атрымаць дазвол на адкрыцьцё рахунку ў замежным банку. І наўрад ці хто зь іх звяртаўся па гэта ў Нацбанк.

Уносяцца зьмены таксама ў Закон Рэспублікі Беларусь «Аб палітычных партыях» і, натуральна, перш за ўсё ў артыкул 24, які вызначае абмежаваньні ў фінансаваньні палітычных партыяў і саюзаў. Згаданы артыкул дапаўняецца забаронай на фінансаваньне палітычных партыяў з боку арганізацыяў з замежнымі інвэстыцыямі. Згодна з артыкулам 80 Кодэксу Рэспублікі Беларусь «Аб замежных інвэстыцыях», пад камэрцыйнай арганізацыяй з замежнымі інвэстыцыямі разумеецца юрыдычная асоба, у статутным фондзе якой часткова або цалкам выкарыстоўваюцца замежныя інвэстыцыі.

Гэта была пэўная шчыліна для палітычных партыяў, якія ня маюць права атрымліваць фінансаваньне ад замежных дзяржаў, замежных арганізацыяў і грамадзян, а таксама ананімных крыніц. Але такое фінансаваньне магло ажыцьцяўляцца не наўпрост ад замежнай арганізацыі, а ўскосным чынам, напрыклад, праз зарэгістраваную замежнай арганізацыяй на тэрыторыі Беларусі камэрцыйную арганізацыю рэзыдэнта Рэспублікі Беларусь. Натуральна, КДБ і іншыя сілавыя ворганы не маглі гэтага не заўважыць. Дзіўна толькі, што яны доўга не варушыліся. Хаця, што дзіўнага. Бо менавіта цяпер у складанай для ўлады эканамічнай сытуацыі, самы час уставіць новыя палкі ў колы палітычных канкурэнтаў.

Прычыненая таксама і іншая шчыліна для фінансаваньня беларускіх палітычных партыяў. Іх адгэтуль ня змогуць спансаваць і арганізацыі, якія цягам году, што папярэднічаў ахвяраваньню, самі атрымалі замежную альбо ананімную бязвыплатную дапамогу.

Безумоўна, не на руку палітычным гульцам будзе і новая норма, якая тычыцца таго, што рабіць, калі ўсё ж такі палітычная партыя атрымала фінансаваньне ад забароненых крыніц. Згодна з новым правілам, якое ўводзіцца, грашовыя сродкi i iншая маёмасьць, атрыманыя палітычнымі партыямі, саюзамі і створанымі імі юрыдычнымі асобамі з забароненых крыніц, павінны быць перададзеныя ў даход дзяржавы. Пры адмове ад добраахвотнай перадачы гэтыя сродкі і маёмасьць спаганяюцца ў даход дзяржавы ў судовым парадку па заяве дзяржаўных ворганаў, якiя ажыцьцяўляюць дзяржаўны кантроль за мэтавым выкарыстаньнем замежнай бязвыплатнай дапамогі.

І каб камусьці мала не падалося, усё гэта дадаткова падмацавана карным артыкулам у Крымінальным Кодэксе Рэспублікі Беларусь (арт.369, заўв.2 - А.С.). Згодна з новым артыкулам, «атрыманьне, а таксама захоўваньне, перамяшчэньне замежнай бязвыплатнай дапамогі для ажыцьцяўленьня экстрэмісцкай дзейнасьці ці іншых дзеяньняў, забароненых заканадаўствам Рэспублікі Беларусь, або фінансаваньня палітычных партыяў, саюзаў (асацыяцыяў) палітычных партыяў, падрыхтоўкі або правядзеньня выбараў, рэфэрэндумаў, адклiканьня дэпутата, сябры Савету Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, арганізацыі або правядзеньня сходаў, мітынгаў, вулічных шэсьцяў, дэманстрацыяў, пікетаваньня, страйкаў, вырабу або распаўсюду агітацыйных матэрыялаў, правядзеньня сэмінараў або іншых формаў палітычнай і агітацыйна-масавай работы сярод насельніцтва» можа пацягнуць розныя крымінальныя пакараньні ад штрафу да пазбаўленьня волі тэрмінам на тры гады. Праўда, для гэтага неабходная адміністрацыйная прэюдыцыя, гэта значыць, каб асоба раней за тое ж самае была прыцягнутая да адміністрацыйнай адказнасьці. Натуральна, для рэалізацыі гэтага ўводзіцца новы, аналягічны па дыспазыцыі артыкул і ў Кодэкс аб адміністрацыйных правапарушэньнях.

Да зьменаў, што да парадку дзейнасьці на тэрыторыі Беларусі палітычных партыяў і грамадзкіх аб’яднаньняў, варта аднесьці і іншыя істотныя зьмены, што ўносяцца ў Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь.

Так, кардынальным чынам мяняецца дыспазыцыя артыкулу 356 КК РБ, што ўстанаўлівае адказнасьць за здраду дзяржаве. Істотнай зьменай у гэтым выпадку зьяўляецца тое, што раней дапамога замежнай дзяржаве ў ажыцьцяўленьні варожай дзейнасьці супраць Беларусі кваліфікавалася як здрада толькі ў тым выпадку, калі грамадзянін «наўмысна, па заданьні ворганаў і прадстаўнікоў замежнай дзяржавы зьдзяйсьняў злачынства супраць беларускай дзяржавы». З уступленьнем у сілу новых нормаў, здрадай будзе прызнавацца любое «аказаньне дапамогі замежнай дзяржаве, замежнай арганізацыі ці іх прадстаўніку ў ажыцьцяўленьні дзейнасьці на шкоду нацыянальнай бяспецы Рэспублікі Беларусь, наўмысна зьдзейсьненае грамадзянінам Рэспублікі Беларусь».

Паводле «Канцэпцыі нацыянальнай бясьпекі Рэспублікі Беларусь», нацыянальная бясьпека - стан абароненасьцi нацыянальных інтарэсаў Рэспублікі Беларусь ад унутраных і зьнешніх пагрозаў. А нацыянальныя інтарэсы - сукупнасьць патрэбаў дзяржавы па рэалізацыі збалянсаваных інтарэсаў асобы, грамадзтва і дзяржавы, якія дазваляюць забясьпечваць канстытуцыйныя правы, свабоды, высокую якасьць жыцьця грамадзян, незалежнасьць, тэрытарыяльную цэласнасьць, сувэрэнітэт і ўстойлівае разьвіцьцё Рэспублікі Беларусь.

Пры такіх нормах нават ня вельмі адукаванаму пракурору не складзе працы падвесьці пад здраду дзяржаве дзеяньні, калі грамадзянін, напрыклад, заклікае канкрэтнага эўрачыноўніка ўвесьці эканамічныя і іншыя санкцыі супраць беларускіх прадпрыемстваў і чыноўнікаў. Бо ўсім зразумела, што ў найбліжэйшай пэрспэктыве гэта будзе замінаць «устойліваму разьвіцьцю Рэспублікі Беларусь». Дый простая кансультацыя замежных палітыкаў, калі ў працэсе гэтай кансультацыі выказваецца нэгатыўны пункт гледжаньня на дзеяньні беларускіх уладаў, на стан з правамі чалавека і г.д. можа быць разгледжаны, як здрада, паколькі гэта можа прывесьці да адпаведнай рэакцыі з боку замежных дзяржаў.

З той жа опэры новы артыкул 356 заўв.1 КК РБ. Упершыню ўводзіцца крымінальная адказнасьць проста за ўсталяваньне супрацоўніцтва на канфідэнцыйнай аснове са сьпецыяльнай службай, ворганам бясьпекі або разьведвальным ворганам замежнай дзяржавы. За гэта будуць караць арыштам на тэрмін да 6 месяцаў ці пазбаўленьнем волі на тэрмін да 2 гадоў.

Істотна зьмяняецца дыспазыцыя і артыкулу 358 КК РБ, які прадугледжвае адказнасьць за шпіянаж. Раней шпіянажам прызнавалася «перадача, выкраданьне, зьбіраньне або захоўваньне з мэтай перадачы замежнай дзяржаве, замежнай арганізацыі або іхным прадстаўнікам зьвестак, якiя складаюць дзяржаўную таямніцу, а таксама перадача або зьбіраньне па заданьні замежнай выведкі іншых зьвестак для выкарыстаньня іх у шкоду інтарэсам Рэспублікі Беларусь». Цяпер жа з названай нормы з аднаго боку выключылі «іншыя зьвесткі для выкарыстаньня іх у шкоду Беларусі», што, натуральна, крыху зьмякчыла яе. Бо што гэта за іншыя зьвесткі заканадаўства не вызначала.

Зь іншага боку, «дзяржаўную таямніцу» замянілі на «дзяржаўныя сакрэты Беларусі і іншых дзяржаў». Гэта істотна робіць больш жорсткай дыспазыцыю артыкулу. Але згаданая падмена паняцьцяў зьвязаная, перш за ўсё, з тым, што ўжо адбылося ў лютым 2011 году. Дагэтуль сьпецыяльным указам быў зацьверджаны закрыты пералік зьвестак, што складаюць дзяржаўную таямніцу Рэспублiкi Беларусь. А 25 лютага 2011 г. Аляксандр Лукашэнка указам № 68, зацьвердзіў замест яго «Пералiк дзяржаўных ворганаў i iншых арганiзацыяў, надзеленых паўнамоцтвамi па аднясеньні зьвестак да дзяржаўных сакрэтаў». У названы пералік увайшлі 58 дзяржаўных ворганаў і арганізацыяў, якія цяпер самі вызначаюць тыя зьвесткі, якія, на іх думку, адносяцца да дзяржаўных сакрэтаў. Адпаведнымі правамі, у прыватнасьці, надзеленыя такія «сакрэтныя арганізацыі», як Беларускі рэспубліканскі саюз спажывецкіх таварыстваў, Упаўнаважаны па справах рэлігіяў і нацыянальнасьцяў, Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія, Дзяржаўная інспэкцыя аховы жывёльнага і расьліннага сьвету пры прэзыдэнце Рэспублікі Беларусь, усе міністэрствы і дзяржаўныя камітэты, уключаючы Мінадукацыі і Мінкультуры.

Для замежных грамадзян і асобаў без грамадзянства, якія курсуюць паміж Эўразьвязам і Беларусьсю з мэтай аказаньня дапамогі дэмакратычным актывістам, цікава будзе даведацца пра новы артыкуле 358 заўв.1, які зьявіцца ў КК РБ і які ўпершыню адмыслова для іх ўводзіць адказнасьць за агентурную дзейнасьць. Згодна са згаданым артыкулам за «вярбоўку грамадзяніна Рэспублікі Беларусь або іншыя дзеяньні, учыненыя замежным грамадзянінам або асобай без грамадзянства ў мэтах ажыцьцяўленьня дзейнасьці на шкоду нацыянальнай бяспецы Рэспублікі Беларусь» замежнік можа быць прысуджаны ў Беларусі да пазбаўленьня волі на досыць вялікі тэрмін - ад 7 да 15 гадоў .

Асаблівую занепакоенасьць тут выклікаюць два факты. Першы, што паняцьце вярбоўкі грамадзяніна Беларусі ў нашым заканадаўстве адсутнічае, і гэта дае вельмі шырокае поле для цалкам законных рэпрэсіяў. Другі, што «іншыя дзеяньні, учыненыя ў мэтах ажыцьцяўленьня дзейнасьці на шкоду нацыянальнай бясьпецы» можа таксама трактавацца як заўгодна шырока. Напрыклад, калі замежны грамадзянін прыедзе ў Беларусь з мэтай збору дадзеных у грамадзян Беларусі пра парушэньні правоў чалавека для папаўненьня чорнага сьпісу беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у Эўразьвяз, то гэта якраз упісваецца ў названы склад злачынства.

Нагадаем, што нядаўна на незалежных інтэрнэт-рэсурсах быў апублікаваны ліст старшыні КДБ, нібыта накіраваны ў адрас генэральнага пракурора, з просьбай узбудзіць крымінальныя справы ў дачыненьні да арганізатараў маўклівых акцыяў і акцыі «Стоп-бэнзін». Як вядома, пракуратура не пайшла на гэта, паколькі адсутнічаў склад злачынства. Гэты прагал уладай добрасумленна ўстаранёны ўвядзеньнем у КК РБ новага артыкулу 369 заўв.3. «Парушэньне парадку арганізацыі або правядзеньня масавых мерапрыемстваў».

Калі б згаданы артыкул дзейнічаў зь вясны гэтага году, то, напрыклад, Арцём Шаркоў (адзін з арганізатараў акцыі «Стоп-бэнзін») абавязкова папоўніў бы сьпіс палітычных зьняволеных. Бо згодна з новым артыкулам можна на тэрмін да 3 гадоў пазбавіцца волі за «публічныя заклікі да правядзеньня сходу, мітынгу, вулічнага шэсьця, дэманстрацыі або пікетаваньня з парушэньнем устаноўленага парадку іх арганізацыі або правядзеньня, альбо ўцягваньне асобаў ва ўдзел у такіх масавых мерапрыемствах шляхам гвалту, пагрозы прымяненьня гвалту, падману або выплаты ўзнагароды, альбо іншая арганізацыя або правядзеньне такіх масавых мерапрыемстваў, калі іх правядзеньне пацягнула па неасьцярожнасьці гібель людзей, прычыненьне цяжкага цялеснага пашкоджаньня аднаму або некалькім асобам або прычыненне шкоды ў буйным памеры». Дарэчы, буйной шкодай для гэтага артыкулу прызнаецца шкода, якая перавышае 500 базавых велічынь (17,5 млн. рублёў). Зусім мала нават для крадзяжу, які крымінальна караецца, не кажучы ўжо пра тое, каб гэтая кваліфікуючая прыкмета была пастаўленая ў адзін шэраг з чалавечым жыцьцём, як зроблена ў згаданым артыкуле.

Важныя зьмены ўносяцца і ў Выбарчы кодэкс Рэспублікі Беларусь, і тычацца яны фінансаваньня выбарчага фонду кандыдата ў прэзыдэнты. Згодна з дадаткам у артыкул 48 заўв. 1, будзе забаронена ўносіць ахвяраваньні ў выбарчыя фонды кандыдата ў прэзыдэнты арганізацыям, якія атрымлівалі цягам году, што папярэднiчае дню ўнясеньня ахвяраваньня, замежную бязвыплатную дапамогу ад замежных дзяржаў, замежных арганізацыяў, міжнародных арганізацыяў, замежных грамадзян і асобаў без грамадзянства, а таксама ад ананімных ахвярадаўцаў. Аналягічная забарона ўсталяваная таксама на дапамогу ад любых іншых беларускіх арганізацыяў, зарэгістраваных менш за год таму да дня ўнясеньня ахвяраваньня.

Што тычыцца зьменаў, якія ўносяцца ў Закон Рэспублікі Беларусь «Аб ворганах дзяржаўнай бясьпекі Рэспублікі Беларусь», то яны досыць істотныя, але ў большасьці сваёй маюць тэхнічны і арганізацыйны характар. Таму ў сваім камэнтары спынімся на найбольш значных зь іх.

У прыватнасьці, хацелася б выказацца пра права ворганаў дзяржбясьпекі «ўваходзiць бесьперашкодна, пры неабходнасьцi з пашкоджаньнем прыладаў для зачыняньня і іншых прадметаў, у любы час сутак у жылыя памяшканьні ці іншыя законныя ўладаньні фізычных асобаў, у памяшканьнi i (або) iншыя аб’екты дзяржаўных ворганаў i iншых арганізацыяў (за выняткам памяшканьняў i iншых аб’ектаў дыпляматычных, консульскiх i iншых прадстаўнiцтваў замежных дзяржаў, міжнародных арганізацыяў, якія карыстаюцца ў адпаведнасьці зь міжнароднымі дамовамі Рэспублікі Беларусь дыпляматычным iмунiтэтам, i памяшканьняў, у якiх пражываюць супрацоўнiкi гэтых прадстаўнiцтваў, арганiзацыяў i iхныя сем’i) i аглядаць iх пры перасьледзе асобаў, якія падазраюцца ў зьдзяйсьненьні злачынства, або пры наяўнасьці дастатковых падстаў меркаваць, што там зьдзяйсьняецца або зьдзейсьнена злачынства або знаходзiцца асоба, якая схавалася ад ворганаў, што вядуць крымінальны працэс».

Гучыць сапраўды злавесна, і, напэўна, усё гэта цалкам абгрунтавана выклікала абурэньне беларускага грамадзтва. Аднак насамрэч запозна біць у барабаны і абурацца. Гэта трэба было рабіць мінімум пяць гадоў таму, калі ў парлямэнце знаходзіўся на разглядзе законапраект «Аб ворганах унутраных спраў».

Новая норма, якая ўводзіцца ў Закон «Аб ворганах дзяржаўнай бясьпекі» - ні што іншае, як фактычна даслоўная перадрукоўка нормы арт. 26 Закону Рэспублікі Беларусь «Аб ворганах унутраных спраў Рэспублікі Беларусь», які ўступіў у сілу яшчэ ў 2007 годзе. І, думаецца, што беларускім грамадзянам па вялікім рахунку ўсё роўна, што зараз уварвацца ў іхнае жыльлё сярод ночы можа на цалкам законных падставах ня толькі міліцыя, але і КДБ. Будзе аднолькава непрыемна. Тым больш, што сілавыя ворганы Беларусі мала зважаюць на законнасьць сваіх дзеяньняў, калі згары паступіў адпаведны загад. Хапуны падчас маўклівых акцыяў - найяскравейшае таму пацьверджаньне.

Таксама фактычна даслоўна перадрукаваныя ў Законе «Аб ворганах дзяржаўнай бясьпекі» і міліцэйскія нормы, якія рэгулююць умовы, парадак, выпадкі і межы прымяненьня фізычнай сілы, сьпецыяльных сродкаў, зброі, баявой і сьпецыяльнай тэхнікі. Дарэчы, раней гэта навогул не рэгулявалася нормамі згаданага вышэй закону.

А вось на што сапраўды хацелася б зьвярнуць увагу, дык гэта на тое, што пералікі падстаў для ўжываньня фізычнай сілы, сьпецыяльных сродкаў і зброі не зьяўляюцца закрытымі. Іх можна прымяняць ня толькі ў выпадках, прадугледжаных законам (апісаньне гэтых выпадкаў унівэрсальнае і ўжо фактычна два дзесяцігодзьдзі істотна не зьмяняецца - А.С.), але таксама і ў іншых выпадках, якiя вызначаюцца… Як вы думаеце, кім? Вядома, прэзыдэнтам Рэспублікі Беларусь! Аналягічныя зьмены былі ўнесеныя ў 2007 годзе і ў Закон «Аб ворганах унутраных спраў», хоць дзеючы яшчэ раней Закон «Аб міліцыі» ўтрымліваў закрыты пералік падстаў для ўжываньня фізычнай сілы, сьпецыяльных сродкаў і зброі, не даючы прэзыдэнту правоў усталёўваць іншыя падставы для гэтага.

Зрэшты, новыя нормы, якія ўводзяцца ў закон «Аб ворганах дзяржаўнай бясьпекі Рэспублікі Беларусь», усё ж маюць некаторыя цікавыя адрозьненьні ад аналягічных нормаў у міліцэйскім законе. Датычацца яны падстаў вызваленьня супрацоўнікаў бясьпекі ад адказнасьці ў сувязі з прымяненьнем фізычнай сілы, сьпецыяльных сродкаў, баявой і сьпецыяльнай тэхнікі, ужываньнем зброі.

Згодна з Законам «Аб ворганах унутраных спраў», супрацоўнікі міліцыі «не нясуць адказнасьці за шкоду, прычыненую ўжываньнем у прадугледжаных гэтым Законам выпадках фізычнай сілы, сьпецыяльных сродкаў, зброі, баявой і сьпецыяльнай тэхнікі, калі прычыненая шкода суразьмерная сіле пераадольваемага процідзеяньня». Сьцісла і суцэль зразумела.

Зусім іншая справа з супрацоўнікамі КДБ. У дачыненьні да іх усё істотна шырэй і заблытаней. Так, калі будуць прынятыя прапанаваныя зьмены ў Закон «Аб ворганах дзяржаўнай бясьпекі», супрацоўнікі КДБ ня будуць несьці адказнасьці за любую шкоду, нанесеную ўжываньнем фізычнай сілы, сьпецыяльных сродкаў, баявой і сьпецыяльнай тэхнікі, ужываньнем зброі ў наступных выпадках.

Па-першае, калі супрацоўнікам КДБ «не перавышаныя межы неабходнай абароны або меры, неабходныя для спыненьня злачынстваў і іншых правапарушэньняў, затрыманьня асобаў, якiя iх учынiлi, пераадоленьня процідзеяньня законным патрабаваньням супрацоўнікаў ворганаў дзяржаўнай бясьпекі, калі негвалтоўныя спосабы не забясьпечваюць выкананьня ўскладзеных на іх службовых абавязкаў».

Што такое неабходная абарона, і калі прызнаецца, што асоба перавысіла межы неабходнай абароны, апісана ў арт.34 КК РБ. Так, неабходнай абаронай прызнаюцца дзеяньні, «учыненыя пры абароне жыцьця, здароўя, правоў абаранялай ці іншай асобы, інтарэсаў грамадзтва або дзяржавы ад грамадзка небясьпечнага замаху шляхам прычыненьня таму, хто замахваецца, шкоды». Перавышэньнем межаў неабходнай абароны прызнаецца «відавочная для абаранялай асобы неадпаведнасьць абароны характару і небясьпецы замаху, калі таму, хто замахваецца, без неабходнасьці наўмысна наносіцца сьмерць або цяжкае цялеснае пашкоджаньне». І хаця простаму чалавеку не зусім зразумела, але для юрыстаў не складае асаблівай працы, вызначыць у кожным канкрэтным выпадку, ці былі парушаныя межы неабходнай абароны.

А вось што такое «меры, неабходныя для спыненьня злачынстваў і правапарушэньняў ….», зразумець мудрагеліста. Нават навуковая ступень па юрыспрудэнцыі не гарантуе тут адназначнага адказу. Можна толькі строіць розныя меркаваньні і здагадкі. Адпаведна, раз гэтыя таямнічыя «меры» невядомыя, то як не старайся супрацоўнік КДБ пры прымяненьні фізычнай сілы, сьпецсродкаў і зброі перавысіць гэтыя неабходныя для спыненьня злачынства і іншых правапарушэньняў меры, ён ня зможа. І значыць і адказнасьці ніякай не панясе.

Па-другое, супрацоўнік КДБ ня будзе несьці адказнасьці, калі ён «дзейнічаў у мэтах выкананьня абавязковага для яго загаду або распараджэньня, аддадзеных ва ўстаноўленым парадку, за выключэньнем зьдзяйсьненьня ім наўмыснага злачынства па загадзя злачынным загадзе або распараджэньні». Тут атрымліваецца, што выкананьне супрацоўнікам КДБ загаду, напрыклад, прымяніць зброю, вызваляе ад адказнасьці за прычыненыя наступствы (дзейнічае прэзумпцыя безумоўнага вызваленьня ад адказнасьці). Пераадолець гэтую прэзумпцыю можна толькі ў тым выпадку, калі будзе даказана, што ў момант атрыманьня загаду супрацоўнік ведаў пра тое, што загад незаконны, і выконваючы яго, ім будзе зьдзейсьненае злачынства. Але нават калі б існаваў дзяржаўны ворган, які кантралюе КДБ, і на ўзбраеньні гэтага воргану была б апаратура, якая фіксавала б думкі супрацоўніка КДБ у момант атрыманьня загаду, усё роўна цяжка было б надзяліць апаратам кожнага супрацоўніка КДБ. У адваротным выпадку, даказаць, што ў момант атрыманьня загаду супрацоўнік КДБ загадзя ведаў, што зьдзяйсьняў злачынства, можна будзе толькі пры наяўнасьці каралевы доказаў - уласнага прызнаньня супрацоўніка КДБ.

Па-трэцяе, супрацоўнік КДБ вызваляецца ад адказнасьці, калі ён дзейнічаў ва ўмовах абгрунтаванай прафэсійнай рызыкі або крайняй неабходнасьці. Паняцьце крайняй неабходнасьці ізноў жа дадзена ў арт.36 КК РБ. Гэта дзеяньні «для прадухіленьня або ліквідацыі небясьпекі, што непасрэдна пагражае асобе, правам і законным інтарэсам гэтай асобы або іншых асобаў, інтарэсам грамадзтва або дзяржавы, калі гэтая небясьпека пры гэтых абставінах не магла быць ліквідаваная іншымі сродкамі, і калі прычыненая шкода зьяўляецца менш значнай, чым прадухіленая». Тут усё зразумела і акадэмічна.

А вось нормы пра абгрунтаваную прафэсійную рызыку зьмяшчаюцца ў артыкуле 19 Закону «Аб ворганах дзяржаўнай бясьпекі», які зусім не выпадкова таксама будзе выкладзены ў новай рэдакцыі.

Згодна з рэдакцыяй, якая дзее цяпер, «рызыка прызнаецца апраўданай, калі ўчыненае дзеяньне аб’ектыўна вынікала з абставінаў, што склаліся, а законная мэта не магла быць дасягнутая без учыненьня гэткага дзеяньня і супрацоўнік, які дапусьціў рызыку, зрабіў у абстаноўцы, што склалася, усе магчымыя захады для прадухіленьня прычыненьня шкоды».

Згодна з новай рэдакцыяй: «Прафэсійная рызыка прызнаецца абгрунтаванай, калі ўчыненае супрацоўнікам ворганаў дзяржаўнай бясьпекі дзеяньне вынікала з абстаноўкі, што склалася, а пастаўленая мэта не магла быць дасягнутая не зьвязанымі з рызыкай дзеяньнямі і супрацоўнік ворганаў дзяржаўнай бясьпекі, які дапусьціў прафэсійную рызыку, зрабіў усе магчымыя захады для прадухіленьня шкоды».

Мяркую, што ня трэба быць юрыстам, каб зразумець розьніцу паміж «законнай мэтай» ды «пастаўленай мэтай». Законная мэта вызаначаецца законам, а пастаўленая мэта - рэжысэрам-пастаноўшчыкам.

Аляксандр Сацук, юрыст

паводле “Ежедневник”